...są miliony rzeczy, do których można użyć drewnianego klocka! (Pan Magorium)

niedziela, 5 lutego 2012

Widmo kryzysu demokracji


Rząd już podjął decyzję: elektrownia atomowa musi być! Podobnie kopalnia węgla w Lubuskiem: musi być! Politycy innych wariantów nie dopuszczają do głosu. Jeśli gminne referenda zakończą się społecznym vetem, za jakiś czas zostanie rozpisane referendum numer 2, potem 3, aż do pożądanego skutku.
Nad światem krąży widmo kryzysu demokracji. Nie jest to bynajmniej kryzys gospodarczy czy polityczny, ale w dużej mierze społeczny. Pierwszym symptomem współczesnego kryzysu demokracji było dwukrotne referendum irlandzkie w sprawie Traktatu Lizbońskiego. Zarówno w 2008, jak i w 2009 roku, do urn pomaszerowała ponad połowa uprawnionych do głosowania Irlandczyków. W pierwszym referendum przeciwko traktatowi zagłosowało ok. 53% obywateli, w drugim – proporcje się odwróciły i za traktatem opowiedziało się ok. 67% obywateli.
Do drugiego referendum doszło pod presją międzynarodowej opinii, zwłaszcza Unii Europejskiej, oraz pro-unijnego rządu irlandzkiego. Oczywiście, Rada Europejska ogłosiła szereg dokumentów, które rozwiały obawy i antypatie irlandzkie wobec traktatu. Nie mniej na marginesie obu głosowań warto zwrócić uwagę na istotny szczegół - instrumentalne podejście do irlandzkiego vox populi.     
Drugim symptomem kryzysu demokracji były masowe protesty uliczne w Madrycie i w Nowym Jorku, które stały się czymś na kształt kamieni milowych dla Światowego Ruchu Oburzonych. Do tych młodych „Oburzonych”, nie związanych z żadnymi grupami, stronnictwami czy partiami lub quasi-politycznymi ruchami, nie wyszli przedstawiciele rządzących establishmentów, nie podjęli z nimi rozmów czy pertraktacji, jak równi z równymi. Zamiast tego administracyjnymi zarządzeniami, powołującymi się na przepisy obowiązującego prawa, siłą ich rozpędzono, jak to miało miejsce na Wall Street.
Trzecim symptomem, chyba najpoważniejszym, była sprawa greckiego vox populi. Rząd grecki w zamian za międzynarodową i unijną pomoc finansową podjął decyzję o radykalnych oszczędnościach w sektorze publicznym, nie uderzając, co istotne, w sektor prywatny, ani w diety poselskie czy pensje ministerialne. Ludzie wyszli na ulicę wyrazić sprzeciw wobec polityki rządu (konkretnie: przeciw drastycznym cięciom budżetowym), ale grecki rząd kompletnie strajkujących zignorował. Dał temu wyraz jesienią zeszłego roku grecki minister finansów, Ewangelos Wenizelos, podczas parlamentarnego wystąpienia poprzedzającego głosowanie nad przyjęciem cięć budżetowych. Słowa ministra gdzieś przepadły w medialnym szumie, ale w moim tłumaczeniu brzmiały mniej więcej tak: „Społeczeństwo wystąpiło przeciwko nam, ale my dalej działamy w jego interesie”. Takie podejście kłóci się z ideą legitymizacji władzy, choć zarazem celnie wyraża podejście rządzących do obywateli, nie tylko w Grecji, ale także w Polsce (o czym za chwilę), w Europie i na świecie. To podejście można rozwinąć do ogólnej tezy, że rząd wie, co robi, bo działa w interesie swoich obywateli, nawet jeśli ci obywatele wyślą jasny, głośny i jednoznaczny komunikat do rządzących, że się sprzeciwiają ich działaniom.  
Czwartym i bardzo powszechnym, niemalże cyklicznym symptomem kryzysu demokracji jest ogólne podejście polityków, a także mediów, do wyborczych wyników. Także w Polsce. Zwykle przegrani w wyborach czy to parlamentarnych, czy prezydenckich, jako powyborcza opozycja, oskarżają wygranych o oszustwa wyborcze. Oskarżenia te są medialnie bardzo chwytliwe. Kilka przykładów: Ukraina, Białoruś, Rosja, Kazachstan, Mołdawia, Gruzja, a w Europie – Węgry i Polska. Nie wnikam w zasadność tych oskarżeń. Chce tylko zwrócić uwagę, że powyborcze oskarżenia podkopują system demokratyczny, kreując schizofrenię polityczną.
Bardzo dobrym tego przykładem jest Mołdawia, a ściślej: tamtejsze ostatnie wybory parlamentarne. Pierwsze sondaże powyborcze wskazywały na wygraną komunistów. W komentarzach przeciwników komunistów natychmiast pojawiły się podejrzenia, że z pewnością dokonano jakichś manipulacji i oszustw, bo jakże komuniści mogliby wygrać... Ostatecznie wynik mołdawskich komunistów okazał się znacznie słabszy i większość parlamentarną utworzyła koalicja ugrupowań antykomunistycznych, coś w rodzaju naszego „AWS”, choć o zbyt małej liczbie mandatów, by wybrać prezydenta, więc mołdawski pat polityczny nadal trwa. Wspominam o tych wyborach tylko z jednego powodu. Po podaniu oficjalnych wyników z 99% okręgów wyborczych, mołdawski „AWS” nagle wycofał się z oskarżeń o oszustwa i manipulacje wyborcze…
Piątym symptomem okazała się "afera ACTA". Na przełomie 2011/2012 rząd polski zaaprobował, niejako na marginesie do spraw związanych z rybołówstwem i rolnictwem, do podpisania przez ambasadora RP w Kioto międzynarodową umowę handlową dotyczącą zwalczania obrotu towarami podrobionymi, znaną popularnie pod akronimem ACTA. To wzburzyło społeczeństwo, a przede wszystkim młodych, i wyprowadziło je z internetu na ulice. Przeciwnicy ACTA argumentują, że kilka niejasnych przepisów w tej umowie daje potencjalne możliwości do ograniczania wolności w internecie i traktowania każdego internauty jako potencjalnego przestępcę. Ponadto nie podoba im się, że rząd polski tak, jak i Komisja Europejska, prowadziły prace nad ACTA w sposób utajniony i bez konsultacji społecznych. Rządzący ulegli dopiero wtedy, gdy obywatele wyszli na ulice z transparentami. Dzisiaj chcą naprawić błąd (ale słowo "przepraszam" nie padło, wyjąwszy tylko ministra Boniego) i rozpocząć konsultacje społeczne, aby przekonać punkt po punkcie ludzi do ACTA. Zapowiada się więc pogadanka, której końcowym efektem ma być ratyfikacja tej umowy przy jak najmniejszym oporze społecznym. Głos społeczeństwa jest mało słyszalny, bądź w ogóle. Jest potrzebny tylko legitymizacji władzy bądź w wypadku, gdy jest zgodny z interesami rządzących.
W Polsce kryzys demokracji przejawia się jeszcze w dwóch innych sprawach: kopalni odkrywkowej węgla brunatnego w Gubinie i Brodach oraz elektrowni atomowej w gminach Mielno, Ustronie Morskie i Kołobrzeg (miejscowości: Żarnowiec, Warta-Klempicz, Kopań, Nowe Miasto, Gąski). O kopalni Gubin-Brody pisała już m.in. Katarzyna Maksymczak we wrześniu 2010 r. na łamach PULS-u. Nie chcę tutaj rozstrzygać o sensowności bądź bezsensowności lokalizacji kopalni węgla w Lubuskiem i elektrowni atomowej w Polsce, chcę tylko zwrócić uwagę na chętnie pomijaną opinię vox populi.
Przedstawiciele władzy wykonawczej, ustawodawczej i samorządowej wszelkimi dostępnymi środkami, krok po kroku arbitralnie podejmują takie działania, aby nie było żadnych zagrożeń dla uruchomienia kopalni węgla i elektrowni atomowej. Wpisują odpowiednie zapisy i paragrafy do rządowych koncepcji, planów i programów. Podpisują umowy międzynarodowe (np. Wspólną Deklarację Ministerstwa Gospodarki RP z Departamentem Handlu USA z 13 lipca 2010 r.). Podpierają się licznymi ekspertyzami i badaniami naukowymi mającymi uzasadnić konieczność i pożyteczność obu tych inwestycji dla społeczności lokalnych i dla interesów narodowych czy państwowych. Choć mieszkańcy gminy Gubin i Brody wciąż zajmują nieprzejednanie wrogie stanowisko wobec kopalni. Tymczasem samorządowcy szczebla gminnego, powiatowego i wojewódzkiego przyklaskują tej inwestycji.
W grudniu 2011 r. rząd polski podjął decyzję o ochronie złóż węgla brunatnego w okolicach gminy Brody i Legnica, tym samym poparł ideę uruchomienia obu kopalń węgla. Podobne stanowisko zajął w sprawie elektrowni jądrowej, nie bacząc na protesty mieszkańców okolic, w których ma powstać. Radni Mielna, Ustronia Morskiego i Kołobrzegu przyjęli uchwałę sprzeciwiającą się lokalizacji elektrowni atomowej na terenie ich gmin. Wkrótce odbędą się gminne referenda w tej sprawie, choć tylko pro forma, ponieważ rząd już podjął decyzję: elektrownia atomowa musi być! Podobnie kopalnia węgla w Lubuskiem: musi być! Politycy innych wariantów nie dopuszczają do głosu. Jeśli referenda zakończą się społecznym vetem, za jakiś czas zostanie rozpisane referendum numer 2, potem 3, aż do pożądanego skutku.
Do precedensu już doszło, na razie tylko w Irlandii. Można było, jak się okazało, zwoływać ludzi do urn tak długo, aż wreszcie zagłosowali tak, jak tego chciały doraźne, partykularne interesy rządzących. Być może to intelektualne nadużycie, ale nie potrafię w tym miejscu oprzeć się pokusie przywołania z odległej historii wymownego faktu, które może posłużyć za argument przeciwko vox populi: Niemcy demokratyczną większością głosów wybrali Adolfa Hitlera i jego partię, aby rządził ich krajem. To też był vox populi. Tak upadła Republika Weimarska. 
Owszem, takie zagrożenie istnieje zawsze, wszędzie może trafić się „Hitler”. Winston Churchill powiedział jednak 11 listopada 1947 r.: „Stwierdzono, że demokracja jest najgorszą formą rządu, jeśli nie liczyć wszystkich innych form, których próbowano od czasu do czasu”. W moim odczuciu była to obrona ustroju demokratycznego. Dzisiaj ten cytat zniekształcono (choć sens zachowano) do ogólniejszego stwierdzenia „demokracja jest najgorszym ustrojem, ale jedynym z możliwych, jakie człowiek do tej pory wymyślił”. Demokracja, z greckiego demos kratos, władza ludu, w moim przekonaniu polega na prymacie idei vox populi nad partykularnymi interesami państwa. W przeciwnym razie okaże się, że Helleni mieli słuszność, wyrażając pogląd o cyrkulacji dziejów, i u zarania XXI wieku powtórzy się historia z lat 20. i 30. XX wieku. Wtedy będzie raz jeszcze można obwieścić klęskę demokracji. Nie chcę tego. Marzę o tym, aby vox populi było szanowane i akceptowalne przez rządzących. Nawet jeśli wbrew ich interesom, choćby i najsłuszniejszym na świecie.

autor: Krzysztof Olszak, redakcja: Piotr Maksymczak

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz