Nad światem krąży widmo kryzysu
demokracji. Nie jest to bynajmniej kryzys gospodarczy czy polityczny, ale w
dużej mierze społeczny. Pierwszym symptomem współczesnego kryzysu demokracji
było dwukrotne referendum irlandzkie w sprawie Traktatu Lizbońskiego. Zarówno w
2008, jak i w 2009 roku, do urn pomaszerowała ponad połowa uprawnionych do
głosowania Irlandczyków. W pierwszym referendum przeciwko traktatowi
zagłosowało ok. 53% obywateli, w drugim – proporcje się odwróciły i za
traktatem opowiedziało się ok. 67% obywateli.
Do drugiego
referendum doszło pod presją międzynarodowej opinii, zwłaszcza Unii
Europejskiej, oraz pro-unijnego rządu irlandzkiego. Oczywiście, Rada Europejska
ogłosiła szereg dokumentów, które rozwiały obawy i antypatie irlandzkie wobec
traktatu. Nie mniej na marginesie obu głosowań warto zwrócić uwagę na istotny
szczegół - instrumentalne podejście do irlandzkiego vox populi.
Drugim symptomem
kryzysu demokracji były masowe protesty uliczne w Madrycie i w Nowym Jorku, które
stały się czymś na kształt kamieni milowych dla Światowego Ruchu Oburzonych. Do
tych młodych „Oburzonych”, nie związanych z żadnymi grupami, stronnictwami czy
partiami lub quasi-politycznymi ruchami, nie wyszli przedstawiciele rządzących
establishmentów, nie podjęli z nimi rozmów czy pertraktacji, jak równi z równymi.
Zamiast tego administracyjnymi zarządzeniami, powołującymi się na przepisy
obowiązującego prawa, siłą ich rozpędzono, jak to miało miejsce na Wall Street.
Trzecim
symptomem, chyba najpoważniejszym, była sprawa greckiego vox populi. Rząd
grecki w zamian za międzynarodową i unijną pomoc finansową podjął decyzję o
radykalnych oszczędnościach w sektorze publicznym, nie uderzając, co istotne, w
sektor prywatny, ani w diety poselskie czy pensje ministerialne. Ludzie wyszli
na ulicę wyrazić sprzeciw wobec polityki rządu (konkretnie: przeciw drastycznym
cięciom budżetowym), ale grecki rząd kompletnie strajkujących zignorował. Dał temu
wyraz jesienią zeszłego roku grecki minister finansów, Ewangelos Wenizelos,
podczas parlamentarnego wystąpienia poprzedzającego głosowanie nad przyjęciem
cięć budżetowych. Słowa ministra gdzieś przepadły w medialnym szumie, ale w
moim tłumaczeniu brzmiały mniej więcej tak: „Społeczeństwo wystąpiło przeciwko nam, ale my dalej działamy w jego
interesie”. Takie podejście
kłóci się z ideą legitymizacji władzy, choć zarazem celnie wyraża podejście
rządzących do obywateli, nie tylko w Grecji, ale także w Polsce (o czym za
chwilę), w Europie i na świecie. To podejście można rozwinąć do ogólnej tezy,
że rząd wie, co robi, bo działa w interesie swoich obywateli, nawet jeśli ci
obywatele wyślą jasny, głośny i jednoznaczny komunikat do rządzących, że się
sprzeciwiają ich działaniom.
Czwartym i
bardzo powszechnym, niemalże cyklicznym symptomem kryzysu demokracji jest
ogólne podejście polityków, a także mediów, do wyborczych wyników. Także w Polsce.
Zwykle przegrani w wyborach czy to parlamentarnych, czy prezydenckich, jako
powyborcza opozycja, oskarżają wygranych o oszustwa wyborcze. Oskarżenia te są medialnie
bardzo chwytliwe. Kilka przykładów: Ukraina, Białoruś, Rosja, Kazachstan,
Mołdawia, Gruzja, a w Europie – Węgry i Polska. Nie wnikam w zasadność tych
oskarżeń. Chce tylko zwrócić uwagę, że powyborcze oskarżenia podkopują system
demokratyczny, kreując schizofrenię polityczną.
Bardzo dobrym tego
przykładem jest Mołdawia, a ściślej: tamtejsze ostatnie wybory parlamentarne.
Pierwsze sondaże powyborcze wskazywały na wygraną komunistów. W komentarzach przeciwników
komunistów natychmiast pojawiły się podejrzenia, że z pewnością dokonano
jakichś manipulacji i oszustw, bo jakże komuniści mogliby wygrać... Ostatecznie
wynik mołdawskich komunistów okazał się znacznie słabszy i większość
parlamentarną utworzyła koalicja ugrupowań antykomunistycznych, coś w rodzaju
naszego „AWS”, choć o zbyt małej liczbie mandatów, by wybrać prezydenta, więc
mołdawski pat polityczny nadal trwa. Wspominam o tych wyborach tylko z jednego
powodu. Po podaniu oficjalnych wyników z 99% okręgów wyborczych, mołdawski
„AWS” nagle wycofał się z oskarżeń o oszustwa i manipulacje wyborcze…
Piątym symptomem okazała się "afera ACTA". Na
przełomie 2011/2012 rząd polski zaaprobował, niejako na marginesie do
spraw związanych z rybołówstwem i rolnictwem, do podpisania przez
ambasadora RP w Kioto międzynarodową umowę handlową dotyczącą zwalczania
obrotu towarami podrobionymi, znaną popularnie pod akronimem ACTA. To
wzburzyło społeczeństwo, a przede wszystkim młodych, i wyprowadziło je z
internetu na ulice. Przeciwnicy ACTA argumentują, że kilka niejasnych
przepisów w tej umowie daje potencjalne możliwości do ograniczania
wolności w internecie i traktowania każdego internauty jako
potencjalnego przestępcę. Ponadto nie podoba im się, że rząd polski tak,
jak i Komisja Europejska, prowadziły prace nad ACTA w sposób utajniony i
bez konsultacji społecznych. Rządzący ulegli dopiero wtedy, gdy
obywatele wyszli na ulice z transparentami. Dzisiaj chcą naprawić błąd
(ale słowo "przepraszam" nie padło, wyjąwszy tylko ministra Boniego) i
rozpocząć konsultacje społeczne, aby przekonać punkt po punkcie ludzi do
ACTA. Zapowiada się więc pogadanka, której końcowym efektem ma być
ratyfikacja tej umowy przy jak najmniejszym oporze społecznym. Głos
społeczeństwa jest mało słyszalny, bądź w ogóle. Jest potrzebny tylko
legitymizacji władzy bądź w wypadku, gdy jest zgodny z interesami
rządzących.
W Polsce kryzys
demokracji przejawia się jeszcze w dwóch innych sprawach: kopalni odkrywkowej węgla brunatnego
w Gubinie i Brodach oraz elektrowni atomowej w gminach Mielno, Ustronie Morskie
i Kołobrzeg (miejscowości: Żarnowiec, Warta-Klempicz, Kopań, Nowe Miasto, Gąski).
O kopalni Gubin-Brody pisała już m.in. Katarzyna Maksymczak we wrześniu 2010 r.
na łamach PULS-u. Nie chcę tutaj rozstrzygać o sensowności bądź bezsensowności lokalizacji
kopalni węgla w Lubuskiem i elektrowni atomowej w Polsce, chcę tylko zwrócić
uwagę na chętnie pomijaną opinię vox populi.
Przedstawiciele
władzy wykonawczej, ustawodawczej i samorządowej wszelkimi dostępnymi środkami,
krok po kroku arbitralnie podejmują takie działania, aby nie było żadnych zagrożeń
dla uruchomienia kopalni węgla i elektrowni atomowej. Wpisują odpowiednie zapisy
i paragrafy do rządowych koncepcji, planów i programów. Podpisują umowy
międzynarodowe (np. Wspólną Deklarację Ministerstwa Gospodarki RP z
Departamentem Handlu USA z 13 lipca 2010 r.). Podpierają się licznymi
ekspertyzami i badaniami naukowymi mającymi uzasadnić konieczność i
pożyteczność obu tych inwestycji dla społeczności lokalnych i dla interesów
narodowych czy państwowych. Choć mieszkańcy gminy Gubin i Brody wciąż zajmują
nieprzejednanie wrogie stanowisko wobec kopalni. Tymczasem samorządowcy
szczebla gminnego, powiatowego i wojewódzkiego przyklaskują tej inwestycji.
W grudniu 2011
r. rząd polski podjął decyzję o ochronie złóż węgla brunatnego w okolicach
gminy Brody i Legnica, tym samym poparł ideę uruchomienia obu kopalń węgla.
Podobne stanowisko zajął w sprawie elektrowni jądrowej, nie bacząc na protesty
mieszkańców okolic, w których ma powstać. Radni Mielna, Ustronia Morskiego i
Kołobrzegu przyjęli uchwałę sprzeciwiającą się lokalizacji elektrowni atomowej
na terenie ich gmin. Wkrótce odbędą się gminne referenda w tej sprawie, choć tylko
pro forma, ponieważ rząd już podjął decyzję: elektrownia atomowa musi być!
Podobnie kopalnia węgla w Lubuskiem: musi być! Politycy innych wariantów nie
dopuszczają do głosu. Jeśli referenda zakończą się społecznym vetem, za jakiś
czas zostanie rozpisane referendum numer 2, potem 3, aż do pożądanego skutku.
Do precedensu
już doszło, na razie tylko w Irlandii. Można było, jak się okazało, zwoływać
ludzi do urn tak długo, aż wreszcie zagłosowali tak, jak tego chciały doraźne,
partykularne interesy rządzących. Być może to intelektualne nadużycie, ale nie
potrafię w tym miejscu oprzeć się pokusie przywołania z odległej historii
wymownego faktu, które może posłużyć za argument przeciwko vox populi: Niemcy
demokratyczną większością głosów wybrali Adolfa Hitlera i jego partię, aby
rządził ich krajem. To też był vox populi. Tak upadła Republika Weimarska.
Owszem, takie
zagrożenie istnieje zawsze, wszędzie może trafić się „Hitler”. Winston
Churchill powiedział jednak 11 listopada 1947 r.: „Stwierdzono, że demokracja jest najgorszą
formą rządu, jeśli nie liczyć wszystkich innych form, których próbowano od
czasu do czasu”. W moim odczuciu była to obrona ustroju demokratycznego.
Dzisiaj ten cytat zniekształcono (choć sens zachowano) do ogólniejszego
stwierdzenia „demokracja jest najgorszym
ustrojem, ale jedynym z możliwych, jakie człowiek do tej pory wymyślił”. Demokracja,
z greckiego demos kratos, władza ludu,
w moim przekonaniu polega na prymacie idei vox populi nad partykularnymi
interesami państwa. W przeciwnym razie okaże się, że Helleni mieli słuszność,
wyrażając pogląd o cyrkulacji dziejów, i u zarania XXI wieku powtórzy się
historia z lat 20. i 30. XX wieku. Wtedy będzie raz jeszcze można obwieścić
klęskę demokracji. Nie chcę tego. Marzę o tym, aby vox populi było szanowane i akceptowalne przez
rządzących. Nawet jeśli wbrew ich interesom, choćby i najsłuszniejszym na
świecie.
autor: Krzysztof Olszak, redakcja: Piotr Maksymczak