Pomimo, że ten artykuł ma już przeszło 170 lat, to pewne elementy, charakteryzujące Proletariuszy, mechanizmy władzy i politykę administracji rządowej, są nadal aktualne. Te, będące, moim zdaniem, nadal aktualne, a tyczące się spraw związanych z ruchami Oburzonych i Occupy, globalnym kryzysem gospodarczym na świecie i w Europie, nadmierną spekulacją i nad-gospodarką wirtualną nad realną itp., wytłuściłem w tekście. Nie może być mowy, ani o "legalnej", ani o "pokojowej" rewolucji "bez przemocy". Rewolucja z zasady swojej jest nielegalnym, pełnym przemocy i nie pokojowym ruchem. Leges artis w czasie rewolucji nie funkcjonuje. Strach przed prawem musi ustąpić przed strachem przed głodem, a wtedy proletariusze wyjdą na ulice. Proletariusze nie zniknęli w XXI wieku. To wciąż jest potężna masa ludzi, nie posiadających własnego kapitału. To, że ich się tak nie nazywa, nie oznacza, że nimi nie są. Uwzględniając rozwinięcie tez Marksa-Engelsa przez Lenina, do Proletariuszy zaliczyć należy nie tylko mieszkańców miast, ale i wsi, a biorąc pod uwagę rozwój społeczno-gospodarczy w XX i XXI wieku, także - poszerzyć zakres definicyjny Proletariuszy poza Proletariuszy wielkoprzemysłowych, których dziś jest kilka już zaledwie procent (w odróżnieniu od sytuacji makroekonomicznej w XIX i w I połowie XX wieku).
Krzysztof Olszak
Kryzysy wewnętrzne
(„Rheinische Zeitung”, nr 343 z 9 grudnia
1842 r)
Londyn, 30 listopada. Czy rewolucja jest w Anglii
możliwa lub prawdopodobna? Jest to pytanie, od którego zależy przyszłość tego
kraju. Postawcie to pytanie Anglikowi, a udowodni wam tysiącem pięknych
argumentów, że o rewolucji nie ma być nawet mowy. Powie wam, że Anglia w tej
chwili znajduje się, co prawda, w krytycznej sytuacji, że jednak dzięki swemu
bogactwu, swemu przemysłowi i swoim instytucjom posiada ona dostateczne środki,
by wydostać się z niej bez gwałtownych wstrząsów; powie wam, że konstytucja
Anglii jest dostatecznie giętka, by móc przetrwać najsilniejsze wstrząsy
wywołane walką różnych kierunków i poddać się zmianom, do których zmuszą ją
okoliczności, bez obaw o swe podstawy. Powie wam, że nawet najniższa klasa
narodu dobrze zdaje sobie sprawę z tego, że może tylko stracić na rewolucji,
gdyż każde naruszenie porządku publicznego musi pociągnąć za sobą zastój w
interesach, a tym samym powszechne bezrobocie i głód. Słowem, przytoczy wam
tyle jasnych i przekonywających dowodów, że uwierzycie w końcu, iż naprawdę nie
jest tak źle z Anglią i że na kontynencie snują na temat tego państwa różne
fantastyczne teorie, które muszą pęknąć jak bańki mydlane w zetknięciu z realną
rzeczywistością i dokładniejszą znajomością rzeczy. I taki pogląd jest jedyny
możliwy, jeżeli się stoi na narodowo– angielskim stanowisku bezpośredniej
praktyki, interesów materialnych, tj. jeżeli nie bierze się pod uwagę
pobudzającego działania myśli, jeżeli widzi się tylko powierzchnię zjawisk, nie
dostrzegając podstaw, jeżeli widzi się drzewa, a nie widzi lasu. W Niemczech
rozumie się to samo przez się, ale upartym Brytyjczykom w żaden sposób nie
można wytłumaczyć, że tak zwane interesy materialne nigdy nie mogą występować w
historii jako samodzielne cele przewodnie, lecz zawsze, świadomie czy
nieświadomie, muszą służyć jakiejś zasadzie, od której zależą drogi postępu
historycznego. Dlatego też jest niemożliwością, by takie państwo jak Anglia,
które z powodu swej politycznej eksklarywności i samowystarczalności pozostało o kilka wieków w tyle za
kontynentem, państwo, dla którego wolność oznacza tylko samowolę, które tkwi po
uszy w średniowieczu – by szkic państwo nie popadło w wreszcie w konflikt z
rozwojem intelektualnym, który tymczasem posunął się naprzód. A czy nie taki
jest obraz położenia politycznego Anglii? Czy istnieje kraj na świecie, gdzie
by feudalizm do tego stopnia zachował niepożyte siły i pozostawał nie tknięty,
nie tylko faktycznie, lecz również w opinii publicznej? Na czymże innym polega
wielce zachwalana wolność angielska, jeżeli nie na czysto formalnej swobodzie
robienia tego, co się komu żywnie podoba, w ramach istniejących ustaw? A jakieś
to są ustawy! Chaos zagmatwanych, przeczących sobie wzajem przepisów, które
zdegradowały prawo do czystej sofistyki, którymi sądownictwo nigdy się nie
kieruje, gdyż nie nadają się dla naszych czasów – przepisy, na których
podstawie można by najuczciwszego człowieka za najbardziej niewinny czyn
napiętnować jako przestępcę, gdyby dopuściła do tego opinia publiczna i jej
poczucie sprawiedliwości. Czyż izba gmin nie jest ciałem wybranym wyłącznie
metodami przekupstwa, zupełnie obcym narodowi? Czyż parlament nie depce
ustawicznie woli narodu? Czy w sprawach dotyczących ogółu opinia publiczna
wywiera choćby najmniejszy wpływ na rząd? Czyż władza jej nie ogranicza się
tylko do poszczególnych konkretnych wypadków, do kontroli nad sądownictwem i
administracją? Są to rzeczy, którym kategorycznie nie może zaprzeczyć nawet najbardziej
ograniczony Anglik; i taki stan miałby się długo utrzymać?
Zostawmy jednak sprawy należące do
dziedziny zasad. W Anglii, przynajmniej gdy chodzi o partie kłócące się teraz o
władzę, o wigów i torysów, nie ma walki o zasady, są tylko konflikty między
interesami materialnymi. Należałoby zatem uwzględnić i tę stronę sprawy. Anglia
jest z natury krajem biednym, który poza dogodnym położeniem geograficznym,
poza kopalniami rudy żelaznej i węgla posiada tylko trochę dobrych pastwisk;
nie jest ona jednak urodzajna ani nie ma innych bogactw naturalnych. Anglia
jest więc zdana wyłącznie na handel, żeglugę i przemysł, i dzięki tym gałęziom
gospodarki potrafiła osiągnąć swój obecny poziom. Wynika jednak z natury
rzeczy, że kraj, który obrał tę drogę , może utrzymać swój wysoki poziom tylko
pod warunkiem, że będzie stale podnosił produkcję przemysłową; każdy zastój
byłby i w tym wypadku cofnięciem się wstecz.
Jest dalej prostym wynikiem
przesłanek państwa przemysłowego, że państwo, by chronić źródło swych bogactw,
musi za pomocą ceł prohibicyjnych powstrzymywać dopływ wyrobów
przemysłowych z innych krajów. A że
przy istnieniu ceł na wyroby zagraniczne przemysł rodzimy podnosi ceny swoich
produktów, powstaje z kolei konieczność ciągłego podwyższania ceł, żeby zgodnie
z przyjętą zasadą usunąć konkurencję zagraniczną. W ten sposób z jednej strony
– cła, z drugiej strony – ceny produktów wzrastałyby w nieskończoność, i już to
samo ujawniałoby sprzeczność zawartą w pojęciu państwa przemysłowego. Ale nie
potrzeba nam nawet tych filozoficznych kategorii do wykrycia sprzeczności,
które stanowią zasadniczą trudność położenia Anglii. W sprawach dwojakiego
rodzaju wzrostu ceł, głos mają nie tylko przemysłowcy angielscy; jeszcze kto
inny ma tu coś do powiedzenia. Przede wszystkim zagranica, która posiada własny
przemysł i nie zechce być zalewana produktami angielskimi. Następnie zaś
konsumenci angielscy, którzy nie zgodzą się na takie podwyższanie cła w
nieskończoność. I właśnie ten punkt rozwoju osiągnęło teraz państwo przemysłowe
w Anglii. Zagranica nie chce wyrobów angielskich, gdyż własną produkcją pokrywa
swe potrzeby, a konsumenci angielscy jednogłośnie żądają zniesienia ceł
prohibicyjnych. Już z tego opisu sytuacji wynika, że Anglia stanęła przed
podwójnym dylematem, którego samo państwo przemysłowe nie jest w stanie
rozwiązać; potwierdza to również bezpośrednia obserwacja istniejących
stosunków.
Jeśli idzie, po pierwsze, o cła – to
nawet w Anglii przyznaje się, że fabryki niemieckie i francuskie produkują
lepiej i taniej niższe gatunki wszystkich prawie artykułów; również mnóstwo
innych artykułów, w których fabrykacji Anglia pozostaje w tyle za kontynentem.
W razie zniesienia systemu ceł prohibicyjnych artykuły te od razu zalałyby
Anglię, i przemysłowi angielskiemu zostałby zadany śmiertelny cios. Z drugiej
strony, można teraz swobodnie wywozić z Anglii maszyny, a wobec tego, że w
produkcji maszyn jest ona jak dotąd bezkonkurencyjna, te maszyny angielskie tym
bardziej umożliwią kontynentowi konkurencję z Anglią. System ceł prohibicyjnych
zrujnował poza tym dochody skarbu państwa w Anglii; już choćby z tego powodu
musi się go znieść. Jakież więc istnieje wyjście dla państwa przemysłowego?
(„Rheinische Zeitung”, nr 344 z 10 grudnia
1842 r)
Co
się tyczy rynku dla produktów angielskich, to Niemcy i Francja oświadczyły dość
dobitnie, że nie mają dłużej zamiaru – dla przyjemności Anglii – rezygnować z
rozwoju swego przemysłu. Zwłaszcza przemysł niemiecki rozwinął się tak szybko,
że nie potrzebuje się już obawiać przemysłu angielskiego. Rynek kontynentalny
jest dla Anglii stracony. Pozostaje jej tylko jeszcze Ameryka i jej własne
kolonie, a tylko w tych ostatnich angielskie ustawy o żegludze chronią Anglię
od obcej konkurencji. Ale kolonie nie są wcale tak duże, by mogły spożywać
wszystkie wyroby ogromnego przemysłu angielskiego, a wszędzie indziej przemysł
niemiecki i francuski coraz bardziej wypierają Anglię. Nie jest to oczywiście
winą przemysłu angielskiego, lecz winą systemu ceł prohibicyjnych, który
wyśrubował nieproporcjonalnie wysoko ceny wszystkich artykułów pierwszej
potrzeby, a wraz z tym i robociznę. A właśnie robocizna tak bardzo podraża
wyroby angielskie w porównaniu z wyrobami przemysłu kontynentalnego. Tak więc
Anglia nie uniknie konieczności ograniczenia swego przemysłu. To jednak jest
tak samo trudne do przeprowadzenia, jak przejście od systemu ceł ochronnych do
wolnego handlu. Przemysł bowiem wzbogaca wprawdzie kraj, ale stwarza też klasę
ludzi nieposiadających, ludzi absolutnie biednych, klasę żyjącą z dnia na dzień
i gwałtownie wzrastającą, która potem już nie może zniknąć, gdyż nie może ona
zdobyć stałej własności. A do klasy tej należy jedna trzecia, prawie połowa
wszystkich Anglików. Najmniejszy zastój w handlu pozbawia chleba znaczną część
tej klasy, poważny kryzys handlowy – całą klasę. Jeśli zaistnieje taka
sytuacja, cóż pozostanie tym ludziom, poza rewolucją? Dzięki swej masie klasa
ta stała się najpotężniejszą w Anglii, a jeśli to sobie uświadomi – biada
bogaczom angielskim.
Dotąd, co prawda, jeszcze to nie
nastąpiło. Proletariusz angielski ma dopiero niejasne przeczucie swojej potęgi,
a wynikiem tego przeczucia były rozruchy z ubiegłego lata. Charakter tych
rozruchów oceniono na kontynencie zupełnie fałszywie. Powstały tu w każdym
razie wątpliwości, czy sprawa nie przybierze poważniejszego obrotu. Ale dla
kogoś kto na własne oczy widział te rozruchy na miejscu, nie mogło być o tym
mowy. Po pierwsze, cała sprawa polegała na nieporozumieniu; ponieważ kilku
właścicieli fabryk chciało obniżyć płace, wszyscy robotnicy okręgów przemysłu
bawełnianego, węglowego i żelaznego uważali swą pozycję za zagrożoną; a tak
bynajmniej nie było. Poza tym cała sprawa nie była przygotowana, nie była
zorganizowana, nikt nią nie kierował. Strajkujący nie mieli wyraźnego celu i byli
także niezgodni co do metod i sposobów działania. Dlatego też przy najmniejszym
oporze ze strony władz zatracali się i nie mogli przemóc swego szacunku dla
prawa. Kiedy czartyści stanęli na czele ruchu i przed zgromadzonymi masami
proklamowali Kartę Ludu, było już za późno. Jedyną ideą, która przyświecała
zarówno robotnikom jak i czartystom, jej właściwym autorom, była idea rewolucji
na drodze legalnej, a to jest sprzeczność sama w sobie, praktyczna
niemożliwość; przy próbie jej realizacji robotnicy ponieśli klęskę. Już
pierwszy chociażby krok podjęty przez wszystkich – zaprzestanie pracy w
fabrykach – był stosowaniem przemocy, krokiem nielegalnym. Wobec tak chwiejnego
charakteru całego ruchu zostały on zdławiony zaraz na początku, gdyby nie
okoliczność, że administracja, którą te rozruchy całkowicie zaskoczyły, była
tak samo niezdecydowana i bezsilna. A przecież wystarczyły nieznaczne siły
wojskowe i policyjne, by utrzymać lud w ryzach. W Manchesterze można było
widzieć, jak tysiące robotników zgromadzonych na placach dało się zatrzymać
czterem czy pięciu dragonom, z których każdy obsadził jakieś przejście.
„Legalna rewolucja” sparaliżowała wszystkich. W ten sposób cała sprawa
ugrzęzła; robotnicy, w miarę jak wyczerpywały się ich oszczędności i nie mieli
oni już za co jeść, zaczynali przystępować do pracy. Mimo to akcja przyniosła
nieposiadającym jedną trwałą korzyść; jest nią świadomość, że rewolucja na
drodze pokojowej jest niemożliwa i że tylko gwałtowny przewrót istniejących
nienaturalnych stosunków, radykalne obalenie arystokracji ziemiańskiej i
przemysłowej, może poprawić sytuację materialną proletariuszy. Od takiej
gwałtownej rewolucji powstrzymuje ich jednak właściwy Anglikom szacunek dla
prawa; jednakże wobec sytuacji Anglii, którą wyżej opisaliśmy, niewątpliwie
dojdzie do tego, że w bliskiej przyszłości zapanuje wśród proletariuszy
powszechne bezrobocie, a strach przed śmiercią głodową głodową będzie wówczas
silniejszy od strachu przed prawem. Taka rewolucja jest w Anglii nieuchronna;
ale jak o wszystkim, co się w Anglii dzieje, tak i o zapoczątkowaniu i
przeprowadzeniu rewolucji stanowić będą interesy, nie zaś zasady; dopiero z
interesów mogą rozwinąć się zasady, tzn. że rewolucja nie będzie już wtedy
rewolucją polityczną, lecz społeczną.
(wydrukowane po
polsku po raz pierwszy w: Dzieła zebrane, Karol Marks i Fryderyk Engels, wyd.
Książka i Wiedza 1976 r., tom 1, s. 698–703)